De energietransitie in Nederland biedt netbeheerders nieuwe mogelijkheden. Maar de keuze is reuze, klantverwachtingen zijn groot en commerciële partijen wantrouwig. Wil je in de toekomst energiestromen goed kunnen beheersen, dan dien je nu in te spelen op ontwikkelingen in de markt.

De Energietransitie in een Notendop

Luchtvervuiling en klimaatverandering hebben de ontwikkeling van duurzame energiebronnen noodzakelijk gemaakt. Nederland maakt een inhaalslag en de gevolgen zijn merkbaar: wind- en zonne-energie, duurzame warmte, elektrische voertuigen en energieopslag komen in rap tempo op.

Aan de netbeheerders de taak om de verduurzaming te faciliteren en  de adoptie van nieuwe technologie mogelijk te maken. Om in te spelen op veranderingen in de markt zijn een doelgerichte aanpak, snelle besluitvorming en een wendbare organisatie onmisbaar.

De Uitdagingen

De levering van energie moet betrouwbaar blijven. Dat is en blijft de kerntaak van de netbeheerder. De energietransitie levert mooie kansen op, maar zorgt ook voor enkele grote uitdagingen.

Grillige Energievraag

Uit onderzoek dat Accenture in 2017 publiceerde, blijk dat 57 procent van de consumenten wil investeren in eigen energieproductie, zoals zonne-energie. Tegelijkertijd zullen de slimme meter en slimme apps zorgen voor verminderd energieverbruik gedurende de dag. Daardoor zal er op bepaalde tijden minder energie van het net afgenomen worden of zelfs veel energie worden teruggeleverd aan het net. Op andere momenten zal er juist een piek in de vraag ontstaan, bijvoorbeeld ’s avonds, wanneer de opbrengst van zonne-energie wegvalt en elektrische auto’s worden opgeladen.

Deze ontwikkelingen zullen leiden tot een grillige energievraag en een grotere druk op de capaciteit van het elektriciteitsnet.

To watch this video you need to accept marketing cookies

Nieuwe Vaardigheden Gevraagd

Een andere uitdaging wordt gevormd door de toegenomen decentralisatie en marktwerking binnen de energiebranche. De opkomst van nieuwe spelers en decentrale energie maakt ontwikkelingen voor netbeheerders minder goed te voorspellen.

Waar netbeheerders van oorsprong langetermijnstrategieën hanteerden voor de planning van hun netten, zullen ze netontwerp en -onderhoud nu ook op de kortere termijn aan moeten kunnen passen. Als er bijvoorbeeld in een wijk veel zonne-energie wordt geïnstalleerd, dan heeft dat gevolgen voor de spanningskwaliteit en de benodigde netcapaciteit. Wil je hier goed op inspelen, dan is het noodzakelijk om mogelijke bottlenecks in het net vroegtijdig te signaleren.

Andere innovaties waar netbeheerders meer rekening mee moeten zullen houden, zijn warmtepompen en laadpunten voor elektrische voertuigen. De processen die bij deze energietransitie horen, vereisen dus snellere besluitvorming, een groter inzicht in klantbehoeften en een grotere wendbaarheid. Vaardigheden die van origine minder belangrijk waren.

Wet- en Regelgeving Ontbreekt

­

Wanneer netbeheerders nieuwe activiteiten ontwikkelen, zal dat in sommige gevallen wrijving kunnen ontstaan met marktpartijen. Netbeheerders hebben namelijk volgens de ACM als hoofdtaken: partijen toegang geven tot het net en energie transporteren tegen efficiënte kosten.

Spanning ontstaat echter doordat netbeheerders en marktpartijen verschillende belangen en inzichten hebben, zoals over de snelheid van het op de markt brengen van producten of diensten die nodig zijn voor de energietransitie, of nieuwe ontwikkelingen die noodzakelijk zijn in het publieke belang. Netbeheerders willen daarom meer ruimte voor ontwikkeling van producten en diensten, maar diverse stakeholders zetten hier enkele vraagtekens bij, waaronder de ACM. Zo wil de toezichthouder meer transparantie in de financiële stromen van de netbeheerders.

Maar ook marktpartijen als Nuon met Essent en NLE met FastNed hebben bezwaar gemaakt tegen activiteiten van netbeheerders, zoals Alliander en dochterbedrijf Allego. Nieuwe activiteiten ontplooien lijkt een logische aanvulling op traditioneel netbeheer, maar netbeheerders kunnen hiermee in het vaarwater komen van commerciële partijen. Die zijn bezorgd om de schijn van oneerlijk concurrentievoordeel, omdat netbeheerders dit volgens marktpartijen deels financieren uit gereguleerde tarieven voor netbeheer – en dus publiek geld daarvoor aanwenden. Alliander-bestuursvoorzitter Ingrid Thijssen legt uit dat, in het voorbeeld van dochterbedrijf en laadpalenproducent Allego, het dochterbedrijf tot doel had “te leren wat de impact zou zijn van elektrisch laden op het elektriciteitsnet”. Uiteindelijk heeft Alliander besloten Allego te verkopen, om het laadpalenbedrijf sneller te kunnen laten groeien, maar ook omdat het een “een risicoprofiel [heeft] dat minder bij een bedrijf zoals Alliander past.”

Kortom, het debat over de taken en verantwoordelijkheden van netbeheerders lijkt nog niet te zijn afgerond.

Image: Kansen voor netbeheerders in energietransitie – Activiteiten netbeheerders - Daan van Hameren

Figuur 1: Voorbeelden van nieuwe activiteiten die netbeheerders ondernemen, buiten hun wettelijke taak als netbeheerder. Download de pdf, inclusief links naar de betreffende activiteiten.

Cyberveiligheid Wordt Steeds Belangrijker

Ten slotte zal de intelligente verbinding van laadpalen, elektriciteitsmeters, zonnepanelen en andere producten leiden tot grotere risico’s met betrekking tot cybercriminaliteit. Omdat betrouwbare levering een belangrijke kerntaak blijft, zullen netbeheerders hier een stevig antwoord op moeten formuleren. Uit het Accenture-onderzoek bleek dat men vooral problemen verwacht op het gebied van leveringsonderbrekingen, medewerker- en klantveiligheid en diefstal van privacygevoelige informatie.

Er Zijn Ook Kansen!

Gelukkig is er ook reden voor optimisme. Het valt op dat Europese netbeheerders meer kansen zien in energieopslag en elektrisch vervoer dan hun Noord-Amerikaanse of Aziatische collega’s. Tegelijkertijd ervaren Europese netbeheerders minder bedreigingen van duurzame energie. De scheiding tussen netbeheertaken en energielevering in Europa is mogelijk een deel van de verklaring. In een aparte organisatie ontstaat immers meer ruimte voor ondernemerschap. Mogelijk kunnen netbeheerders in Nederland dus profiteren van de zeer strikte scheiding van netbeheertaken (“DSO ownership unbundling”) die wij hebben doorgevoerd.

Image: Regionale vergelijking gridmogelijkheden - Daan van Hameren - Accenture

Figuur 2: Mate waarin netbeheerders kansen zien als gevolg van de opkomst van decentrale opwek, energieopslag en laadpunten voor elektrische voertuigen.

Nu de energiesector dus een nieuwe realiteit vereist, onstaan er mooie kansen, gericht op een efficiëntere energieproductie, geoptimaliseerd energieverbruik en samenwerking met derde partijen.

Vermarkt Flexibiliteit

Allereerst zien we kansen op het gebied van flexibele energievraag en -aanbod. Binnen de tuinbouw, bijvoorbeeld, produceren veel bedrijven hun eigen elektriciteit. Maar die energie is niet op elk moment van de dag nodig. Door op het juiste moment op de dag te produceren, is er soms lokaal minder capaciteit in het netwerk nodig. Daarnaast zorgt deze flexibele inzet ervoor dat ook op nationaal niveau schommelingen in de vraag en het aanbod van elektriciteit kunnen worden opgevangen.

Hetzelfde geldt voor de industrie, groothandel, kantoren en de particuliere markt. Voorbeelden zijn koelinstallaties die een paar minuten eerder of later koelen, of gemalen die op het juiste moment meer of minder water verplaatsen. Dergelijke energieslurpers kunnen behoorlijke impact hebben op de lokale energievraag en dus op de benodigde netcapaciteit. Flexibiliteit in de energievraag kan zo worden gebruikt om variaties in de (lokale) productie van zonne- en windenergie op te vangen.

Image: Accenture Digitally Enabled Grid

Deze flexibiliteit is gelukkig actief te sturen. Zo kan je op bepaalde momenten energie tegen een lager tarief afnemen of tegen een hoger tarief leveren. Veder zien we een markt ontstaan waarbij klanten een vergoeding krijgen voor het ter beschikking stellen van de accu van hun auto, of andere nieuwe vormen van energieopslag.

Verzamel Data

Deze mogelijkheden vereisen de inzet van intelligente technologieën en de koppeling van systemen. Daarmee ontstaat inzicht in het energieverbruik en kan er bespaard worden. Een goed voorbeeld zijn de vele energie- en buurtcoöperaties die bijvoorbeeld zonnepanelen leveren, energie-inzichten delen en zo besparingen mogelijk maken.

Ga Lokaal

Door deze lokale samenwerking te zoeken, worden ook andere mogelijkheden aangeboord. In tegenstelling tot gasnetten, zijn bijvoorbeeld warmtenetten een typisch lokale of regionale oplossing, in verband met het warmteverlies tijdens transport. Netbeheerders kunnen onderzoeken waar warmte uit de grond te halen is en welke bedrijven warmte kunnen afstaan.

Het moge duidelijk zijn: de toekomst ligt in de samenwerking met klanten, buurtcoöperaties en andere partijen. Maar hoe zou een netbeheerder dergelijke activiteiten kunnen ontplooien?

 

Hoe Ontwikkel Je Nieuwe Activiteiten?

We hebben gezien dat de ontwikkeling van nieuwe diensten zorgt voor nieuwe uitdagingen en andere realties met commerciële aanbieders. Toch is het begrijpelijk dat netbeheerders deze stappen ondernemen.

Internationaal onderzoek van Accenture laat zien dat steeds meer netbeheerders denken dat deze ontwikkelingen ook positieve inkomsten zullen opleveren. Bovendien zien netbeheerders het faciliteren en versnellen van de energietransitie als hun maatschappelijk taak.

Image: Anticipated revenue upside - Accenture - Netbeheerders - Daan van Hameren

Figuur 3: Mate waarin netbeheerders denken dat decentrale opwek, energieopslag en laadpunten voor elektrische voertuigen positieve inkomsten zullen opleveren.

Maar hoe pak je dit aan? Allereerst is een hands-on, wendbare strategie belangrijk. Daarin worden antwoorden geformuleerd als: wat is de klantbehoefte? Welke nieuwe diensten zijn hiervoor nodig? Welke technologieën wil je hiervoor inzetten en met welke partijen wil je samenwerken?

Daarnaast is het verstandig om klein te starten, te testen in de praktijk en vervolgens snel op te schalen. Dit voorkomt grote investeringen en dure teleurstellingen.

Daarbij is een aparte organisatie met nieuwe activiteiten aan te bevelen, omdat deze vaak slecht aansluiten op bestaande processen en waarden binnen een bestaande organisatie. Een vooraanstaande studie in Harvard Business Review bevestigt dat disruptieve innovaties bijna altijd een spin-out-organisatie vereisen. Aangezien veel innovaties in de energietransitie disruptief voor netbeheerders zijn, zullen zij daarom nieuwe organisatievormen moeten vinden om succesvol te zijn.

Image: Kansen voor netbeheerders in energietransitie – Proces disruptieve innovaties - Daan van Hameren

Figuur 4: De invloed van waarden en processen op de organisatie van nieuwe activiteiten.

Er zijn verschillende goede tools die een wendbare strategie en klantgerichte innovatie ondersteunen. Denk aan een business model canvas, design thinking of een stappenplan ter bepaling van je waarde-propositie.

Als aanvulling op bovenstaande methoden, kan je een innovatiemodel als het Accenture Innovation Canvas gebruiken. Dit is een framework waarmee je een assessment kan maken van de bestaande capaciteiten en de situatie die gewenst is om succesvol te kunnen innoveren. Het biedt inzicht in de fundamenten voor innovatie en externe trends die jouw organisatie en industrie beïnvloeden. Daarnaast stelt het netbeheerders in staat weloverwogen keuzes te maken met betrekking tot doelgroep, dienstverlening, samenwerkingspartners en randvoorwaarden. Door met een overzichtelijke tool te werken, wordt de strategie- en visieontwikkeling behapbaar en concreet. Het zorgt ervoor dat je doelgericht stappen zet en alle randvoorwaarden op voorhand bepaald worden.

Aan de basis van de energietransitie ligt dus een goede voorbereiding en goed gereedschap. Gelukkig kunnen we klein beginnen. En dat maakt starten een stuk eenvoudiger! Hoe wil jij beginnen?